Lượt xem: 1710
Nguyên tắc “xác định sự thật của vụ án” và vấn đề tranh tụng theo luật tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay
Trên thế giới trước đây và hiện nay tồn tại nhiều loại mô hình tố tụng khác nhau trong đó có hai mô hình tố tụng chủ yếu là tố tụng xét hỏi và tố tụng tranh tụng mà có người còn gọi là mô hình tố tụng kiểm soát tội phạm và tố tụng công bằng. 

Mỗi mô hình tố tụng đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Nếu mô hình tố tụng xét hỏi (kiểm soát tội phạm) lấy việc trấn áp tội phạm, hiệu quả của việc phát hiện, xử lý tội phạm là chức năng quan trọng của TTHS thì tố tụng tranh tụng (tố tụng công bằng) coi trọng sự cân bằng giữa việc phát hiện tội phạm và bảo vệ quyền con người trong TTHS với quan điểm nhiều khi thà bỏ sót hơn bắt nhầm. Không một mô hình tố tụng nào là hoàn hảo. Do đó, luật TTHS Việt Nam đang đứng trước sự lựa chọn khó khăn. Tiếp tục mô hình tố tụng xét hỏi như hiện nay hay chuyển sang mô hình tố tụng tranh tụng? Sự chuyển đổi mô hình tố tụng sẽ kéo theo sự thay đổi mạnh mẽ về thủ tục tố tụng trong đó có thủ tục trong giai đoạn tiền xét xử. Việt nam đang xây dựng NNPQ, một nhà nước mà quyền con người trong đó có quyền con người trong TTHS được tôn trọng và bảo vệ. Chính vì vậy, áp dụng mô hình tố tụng tranh tụng với những ưu điểm không thể phủ nhận của nó là một khả năng được xem xét đến.

Tuy nhiên, chuyển đổi mô hình tố tụng không thể chỉ là mong muốn chủ quan mà cần có sự chuẩn bị nhiều mặt trong đó đặc biệt chú ý tới các điều kiện kinh tế xã hội, năng lực cơ quan tiến hành tố tụng và cả ý thức pháp luật của xã hội để mô hình đó phát huy hiệu quả trong thực tế. Chính vì vậy, trong thời điểm hiện nay theo tôi chắc chắn không thể giữ nguyên mô hình tố tụng xét hỏi như hiện nay mà chuyển sang áp dụng mô hình tố tụng hỗn hợp tiếp thu những ưu điểm của tố tụng tranh tụng và tố tụng xét hỏi là một lựa chọn đúng đắn. Tôi hoàn toàn nhất trí với Nghị quyết 08/NQ-TW, nghị quyết 49/NQ-TW của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt nam về Cải cách tư pháp khi Nghị quyết này đã có sự thận trọng cần thiết khi không khẳng định chuyển đổi hoàn toàn mô hình tố tụng hiện nay sang tố tụng tranh tụng mà chỉ là “mở rộng tranh tụng tại phiên tòa”. Sẽ là duy ý chí và lạc quan quá sớm khi chúng ta áp dụng một mô hình tố tụng khác khi chưa có sự chuẩn bị đầy đủ về mọi mặt.

Việc áp dụng một mô hình tố tụng hỗn hợp xét hỏi và tranh tụng đòi hỏi thủ tục tiền xét xử của luật TTHS Việt Nam đặt ra yêu cầu: Trong giai đoạn điều tra cần có sự cởi mở hơn đảm bảo có việc tham gia tích cực của các chủ thể khác thuộc bên gỡ tội đặc biệt là quyền của người bào chữa trong quá trình khởi tố, điều tra.

Hoàn thiện nguyên tắc pháp chế theo hướng không chỉ nhấn mạnh tính hợp pháp của các hoạt động tố tụng của bản án quyết định mà cần khẳng định hậu quả pháp lý của việc vi phạm pháp chế bằng cách bổ sung nội dung: Mọi hoạt động tố tụng, chứng cứ sẽ không được thừa nhận nếu không được thực hiện hiện một cách hợp pháp. Với nội dung này, chẳng những đạt được mục đích bảo vệ quyền con người trong TTHS trong NNPQ nói chung mà còn đảm bảo cho TTHS xác định được sự thật của vụ án, làm cơ sở cho việc giải quyết các vấn đề khác của TTHS.

Hoàn thiện nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội. Đây là nguyên tắc có nhiều ý nghĩa trong đó có ý nghĩa nhằm đảm bảo cho việc xác định sự thật của vụ án từ các chủ thể người bị buộc tội, người bào chữa. Nội dung của nguyên tắc này cần cụ thể hoá Nội dụng của Công ước quốc tế về quyền dân sự, chính trị 1966 vào pháp luật TTHS Việt Nam.

Ghi nhận nguyên tắc tranh tụng trong TTHS bằng việc khẳng định hoạt động tố tụng được tiến hành trên cơ sở tranh tụng giữa các bên. Như trên, chúng ta đã thận trọng khi chuyển hẳn sang mô hình tố tụng tranh tụng nhưng trong mô hình tố tụng thẩm vấn hiện nay cần ghi nhận nguyên tắc tranh tụng. Nói cách khác là đưa các yếu tố tranh tụng vào mô hình tố tụng hiện hành. Tuy nhiên, Bộ luật TTHS năm 2015 mới chỉ dừng ở việc nghi nhận: Bảo đảm tranh tụng tại phiên tòa theo  tôi là còn dè dặt và thận trọng. Trong bối cảnh hiện nay, chưa cho phép chúng ta áp dụng mô hình tranh tụng triệt để bởi nhiều lý do. Tuy nhiên, trong thời gian tới luật TTHS cần đẩy thêm một bước nữa bằng việc quy định nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong TTHS chứ chỉ dừng ở tranh tụng trong khi xét xử như hiện nay. Bởi lẽ, tranh tụng phải được hiểu là một quá trình. Nó bắt đầu ngay từ khi buộc tội (giữ người trong trường hợp khẩn cấp hay khởi tố bị can). Đó là việc bên gỡ tội phải biết chứng cứ lập luận của bên kia và có quyền phản bác. Tranh tụng tại phiên tòa chỉ là bước cuối cùng của tranh tụng. Nói cách khác, muốn đảm bảo tranh tụng, bình đẳng, khách quan giữa các bên thì trong các giai đoạn trước đó các bên, đặc biệt là bên gỡ tội phải được thực hiện các quyền nhằm đảm bảo cho việc tranh tụng tại phiên tòa đạt kết quả cao.

Bên cạnh đó cần cụ thể hoá nội dung của nguyên tắc này trong tố tụng hình sự thể hiện ở các phương diện sau;

Thứ nhất, Phân định rành mạch các chức năng tố tụng và tương ứng với mỗi chức năng có một cơ quan tư pháp đảm nhiệm. Theo đó, chức năng buộc tội thuộc về Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, chức năng gỡ tội thuộc về người bào chữa, người bị buộc tội, chức năng xét xử thuộc về toà án.

Thứ hai, Đảm bảo cho các bên gỡ tội được bình đẳng với bên buộc tội, thể hiện ở việc có các quy định nhằm đảm bảo cho bên gỡ tội thực hiện chức năng này đó là hệ thống quyền của họ cũng như cơ chế đảm bảo cho họ thực hiện quyền này.

Về nội dung của nguyên tắc xác định sự thật của vụ án: Bộ luật TTHS và thực tiễn áp dụng nó cho thấy nguyên tắc xác định sự thật của vụ án trong TTHS chưa được ghi nhận một cách đầy đủ với tư cách là nguyên tắc cơ bản của luật TTHS và các quy phạm, các chế định quy phạm của BLTTHS đảm bảo nguyên tắc này. Việc sửa đổi, bổ sung nội dung của nguyên tắc này sẽ góp phần đảm bảo cho hoạt động TTHS được thực hiện một cách khách quan, chính xác không những thực hiện tốt nhiệm vụ của luật TTHS là phát hiện xử lý nghiêm minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không làm oan người vô tội mà còn bảo vệ tốt nhất quyền tự do, danh dự, nhân phẩm và quyền lợi ích hợp pháp khác của công dân.

Với ý nghĩa như vậy tôi xin được đưa ra giải pháp hoàn thiện quy định của BLTTHS liên quan đến nguyên tắc xác định sự thật của vụ án như sau:

Nhằm đảm bảo cho tất cả các chủ thể có thẩm quyền tiến hành tố tụng theo Luật TTHS quy định phải có nghĩa vụ tuân thủ nguyên tắc “Xác định sự thật vụ án” và tất cả những người bị cơ quan tiến hành tố tụng điều tra, truy tố, xét xử không có nghĩa vụ nhưng được quyền chứng minh là mình vô tội thì nội dung nguyên tắc này cần được sửa đổi thành: “Điều 15 Xác định sự thật vụ án…. Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Người bị tình nghi, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, có quyền nhưng không có nghĩa vụ chứng minh là mình vô tội”.

Ở đây xuất hiện đối tượng người bị tình nghi là tác giả muốn nói đến người bị tiến hành điều tra, bắt tạm giữ trước giai đoạn bị khởi tố bị can. Bộ luật TTHS 2003 cũng như BLTTHS 2015 không có khái niệm về các đối tượng này tuy nhiên trên thực tế tiến hành tố tụng các bị can, bị cáo đều là những đối tượng này trước khi bị khởi tố bị can và rất nhiều trường hợp tuy không khởi tố nhưng đã là đối tượng bị điều tra của cơ quan có thẩm quyền tiến hành các hoạt động điều tra. Trong bài viết “Kiến nghị hoàn thiện các quy định của BLTTHS 2003 về người bị tình nghi” của TS. Võ Thị Kim Oanh Trưởng khoa Luật hình sự, trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh có nêu khái niệm về người bị tình nghi như sau:“Người bị tình nghi trong vụ án là người bị buộc tội trong trường hợp cơ quan điều tra tiến hành các hoạt động điều tra ban đầu, bao gồm người có hành động phạm pháp bị mời làm việc, người bị bắt, hoặc bị tạm giữ, nhưng chưa bị khởi tố bị can” Tác giả nhất trí với khái niệm này và đề nghị cùng với việc bổ sung quy định về đối tượng trong nguyên tắc xác định sự thật vụ án như trên, phải đưa khái niệm người bị tình nghi này vào trong luật TTHS và quy định quyền để họ thực hiện quyền chứng minh vô tội theo luật định.

Nguyễn Huy Phúc 
Phòng 8 - VKS Tỉnh

THÔNG BÁO
THƯ VIỆN ẢNH
No title... No title... No title...
VIDEO
Chi đoàn VKSND tỉnh - Quán quân "Vũ điệu trẻ" 2015

 

 

 

 

 

 

 

 

 






Thống kê truy cập
  • Đang online: 19
  • Hôm nay: 481
  • Trong tuần: 7 944
  • Tất cả: 1249165